İran Sinemasına Muharrem Ayı Etkisi

Yüzyıllardır Muharrem ayı, Kerbela Katliamı’nın ağırlığı altında ezilmiştir.. Türkiye’de yakın zamanda popülerleşen Muharrem bilinci, İran toplumu için yüzlerce yıldır önemli bir acı figürüdür. Türkiye’de ‘aşure ayı’ olarak sıradanlaştırılan bu ay, Fars toplumunun görsel sanatlarla ilişkisinin gelişmesine de vesiledir. Kerbela acısını anlatan taziye etkinlikleri, görsel kültürün gelişmesinde önemli uğraklardan biridir. İran sinemasının toplumsal zeminde kabul görmesinde Muharrem ayında yapılan taziye etkinliklerinin önemli bir payı var.

Doğu toplumlarının sinemayla ilişki kurmaları ve beyaz perdede alışık olmadıkları yeni hareketleri keşfetmelerinin kendi kültürleriyle doğrudan bir ilişkisi var. Bu toplumların hemen hepsinde, geleneksel gösteri sanatları oldukça kuvvetlidir. Uzakdoğu’da kukla figürleri, Türk kültüründe ortaoyunu, Fars kültüründe acıları anlatan taziye etkinlikleri bunlardan en bilinenleri…

Batı ülkelerindeki yaygınlığından hemen sonra sinema, doğuya yaptığı sürprizlerle dolu yolculuğunda farklı ülkelerde değişik karşılıklar buldu; uzun süre batıdakinin aksine geniş toplum kesimlerine değil, ‘batılılaşmaya çalışan’ doğulu zenginlere ait bir eğlence aracı olarak görüldü. Doğu toplumlarının batılaşma merakı içinde olan elitleri, beyaz perdeye yansıyan batılı insan figürlerini izlemek için geniş katılımlı gösterimlerde yerlerini alırlardı. Evlerine döndüklerindeyse, -muhtemelen- evlerinin yeni üyelerinden olan boy aynalarında beyaz perdede gördükleri batılı suratları kendileriyle karşılaştırırlardı. Birçoğu için rol modeller, sinemada gördükleri batılılardı.

Zaman içinde sinemayla, geniş toplumsal kesimler de değişik hızlarda bir bağ kurmaya başladılar. Yeniliklerin kabul görüp yangınlaşması oldukça zordur. Doğu ülkelerinde de sinemanın yaygınlaşması hiç kolay olmadı. Ancak sinemanın yaygınlaşmasını kolaylaştıracak yegâne faktör, onun yerel kültürlerle kurduğu benzerlikler oldu. Yaygınlık kazandığı ülkelerin hemen hepsinde sinema, yerel kültürlerle kurduğu bağ üzerine yükselebilmiştir.

Sözgelimi Japonya’da ilk film gösterimleri başladığında sessiz filmleri seslendirerek yorumlayanlar, beyaz perdenin yanında oturan ‘benşi’ isimli geleneksel tiyatroculardı. Filmleri âdeta yeniden yaratan benşiler, bir süre sonra, Japon izleyicilerin sinemayı benimsemelerindeki en önemli faktör haline geldiler. Öyle ki, aynı filmi farklı benşilerden dinlemek isteyen izleyicilerin sayısı alabildiğine fazlalaştı. Çünkü her benşi, kendi yaratıcılığını devreye sokarak, filmlerden farklı hazlar alınmasını sağlıyordu.

Aynı şekilde Türk sinemasının kurucuları da geleneksel Türk tiyatrosunun içinden gelen sahne sanatçılarıydı. Türk sinemasının oluşumu, Muhsin Ertuğrul ve ekibinin, tiyatroda edindikleri deneyimleri sinemaya aktarmaları sonucu gerçekleşmiştir.

İran sinemasının farklı kesimlerin içinde kabul görmesi de, görsel kültürel formların toplumdaki yerleşikliğiydi en nihayetinde. Örneğin, taziye geleneği olarak bilinen İran oyun sanatı, dini bir ağıtın görselleşmiş haliydi.

İslam dünyasının yaşadığı en büyük trajedi ve ihanetlerinden biri sayılan Kerbela Olayı’nın tiyatral canlandırılmasıyla meydana gelen taziye gösterileri, çok uzun zamandır İran kültürünün içinde varlığını devam ettirmektedir. Taziyeler, her yıl, Hz. Hüseyin’in şehit edildiği Muharrem ayında tutulan yas zamanında sergilenir. Bu gösterilerde, Hz. Ali’nin hayatı, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’in yaşadıkları ve Kerbela Olayları konu edinilir. Mazlumun zalim karşısındaki feryadını simgeleyen taziye geleneği, açık alanlarda binlerce kişilik izleyici kitlesi karşısında yapılmaktadır. İslam’a uygun kabul edildiği için de herhangi bir kısıtlamaya maruz kalmayan taziyeler, görselliğin yaygınlaşmasını sağlayan en büyük kültürel unsurlardan biridir.

Taziye geleneği, İran’da yüzyıllar öncesine dayanan bir tiyatro geleneğinin üstüne inşa edildi. Taziyeler, sunuluş biçimleri, taklit kavramının ortaya konulması ve kurmacanın yaygınlaşması sayesinde ‘izleyici-oynayan’ kavramlarının İran toplumu içinde yer edinmesini de sağladı.

lerd-still

2000’lerin yükselen ulusal sinemalarından biri olan İran sinemasının toplumsal dayanaklarını bilmeden onu anlamamız da mümkün görünmüyor. Müslüman bir nüfusa sahip ülkeler arasında en estetik sinema anlayışına sahip olan İran sinemasının bu noktaya nasıl geldiğini anlamak için ülkenin kültürel kodlarını da bilmek gerekir.

Her yıl Cannes ve Berlin gibi önemli film festivallerinde yer alan, Asghar Ferhadi gibi Oscar’ı 2 kez İran’a taşıyan yönetmenler yetiştiren İran sineması, bu başarıyı geçmişinden kopmadan modern bir sinema yaratarak sağladı. Anlaşılan o ki, kendi kültüründen beslenen İran sineması için başarı tesadüf değil.

 

 

Rıza Oylum

1984 İstanbul doğumlu. İstanbul Kültür Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümünde lisans, Trakya Üniversitesi’nde aynı alanda yüksek lisans eğitimi aldı. Varlık, Virgül, Agora, Cumhuriyet Kitap, Film Arası, Kitapçı ve Edebiyathaber.net gibi farklı mecralarda sinema ve edebiyat merkezli metinler yayımladı. Uzakdoğu Sineması, Rus Sineması, Alman Sineması, Ortadoğu Sineması, Dünya Yönetmenlerinden Sinema Dersleri, Doksanlar, Dünya Yazarlarından Yazarlık Dersleri, İran Sineması ve Film Gibi Geçti-Ediz Hun kitaplarını yazdı. Ulusal ve uluslararası festivallerde jüri, küratör ve yayın editörü görevlerinde bulundu. Türkiye’de ve yurtdışında ülke sinemaları üstüne konferanslar verip workshoplar yaptı. Halihazırda Üsküdar Üniversitesi’nde öğretim görevlisi, Gazete Duvar’da köşe yazarı ve Seyyah Kitap’ın genel yayın yönetmeni olan Oylum; Türkiye PEN Yazarlar Derneği, FIPRESCI (Uluslararası Film Eleştirmenleri Federasyonu) ve FEDERO (Avrupa ve Akdeniz Film Eleştirmenleri Federasyonu) Üyesidir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

İran Sineması

Leyla’nın Kardeşleri: Her Yarışın Kaybedenleri

İran’ın genç ve üretken yönetmeni Saeed Roustayi’nin 2022 yapımı “Leyla’nın Kardeşleri” (Baradaran-e Leila) filmi MUBI kataloğuna eklendi. Büyük ilgi gören film, gözlerin yeniden İran sinemasına dönmesi sağladı. Saeed Roustayi, üçüncü uzun metraj filmi olan “Leyla’nın Kardeşleri”nde kamerasını yoksulluğun ve sınıfsal problemlerin üstünde tutmayı sürdürüyor. Özellikle ilk filmi, 2016 yapımı “Sonsuzluk ve Bir Gün” (Abad va […]

Devamını Oku
İran Sineması

Asghar Farhadi Sineması: Sınıfsal ve Vicdani

Farhadi’nin vicdan muhasebesi ve “herkesin kendine göre geçerli sebepleri var” mottosundan hareket ettiği filmografisinde artık yeni sorular sormaya başlaması gerekiyor. Kendini tekrar eden bir çatışmayla kurulan senaryolarında artık filmler birbirinden farklılaşmıyor. “A Hero” bu halkaya eklenen hem yeni hem de eski bir film görünümünde. Asghar Farhadi’nin son çektiği filmi “A Hero” ile yeniden bir vicdan […]

Devamını Oku
İran Sineması

İran’da Kutsal Savunma Sineması

İran-Irak savaşının İran sineması ve edebiyatı için özel bir yeri var. ‘Kutsal Savunma’ olarak adlandırılan bu alanda İran sinemasının bir kolu olarak çok sayıda üretim yapılıyor. Kutsal Savunma Sineması, İran sinemasının yurtdışı festivallerinde karşımıza çıkan örneklerine benzemiyor. Abbas Kiyarüstemi’nin kırsaldaki sadeliği yansıttığı, Mecid Mecidi’nin çocuk masumiyeti üzerinden manevi duyguları öne çıkardığı ya da Asghar Ferhadi’nin […]

Devamını Oku